Özel Hukuk Kişiler Arası Borç İlişkilerinde Enflasyon Karşısındaki Alacak Değer Kaybının Tazmini
Özel Hukuk Kişiler Arası Borç İlişkilerinde Enflasyon Karşısındaki Alacak Değer Kaybının Tazmini
Özel hukuk kişiler arası borç ilişkilerinde enflasyon karşısındaki alacak değer kaybının tazmini, Türk Borçlar Kanunu (TBK) ve ilgili yasal düzenlemeler çerçevesinde öncelikle temerrüt faizi ve yetmediği durumlarda aşkın (munzam) zarar kurumları aracılığıyla sağlanmaya çalışılmaktadır.
Ancak kaynaklar, mevcut hukuki mekanizmaların yüksek enflasyon dönemlerinde alacaklının zararını tam olarak gidermekte yetersiz kaldığını ve Anayasa Mahkemesi (AYM) tarafından bu durumun yapısal bir sorun olarak tespit edildiğini açıkça belirtmektedir.
İşte özel hukuk borç ilişkilerinde değer kaybının tazmini süreci ve bu süreçteki hukuki zorluklar:
Temerrüt Faizi Yoluyla Tazmin
Para borçlarının ödenmesinde temerrüde düşen borçlu, sözleşmede aksi kararlaştırılmadıkça, temerrüde düştüğü günler için temerrüt faizi ödemekle yükümlüdür. Temerrüt faizi, borçlunun kusurlu olup olmadığına bakılmaksızın işlemeye başlar ve alacaklının zararın varlığını veya miktarını ispatlamasına gerek yoktur.
Temerrüt faizi oranları 3095 sayılı Kanuni Faiz ve Temerrüt Faizine İlişkin Kanun ile belirlenir. Ticari işlerde bu oran, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nın (TCMB) kısa vadeli avanslar için uyguladığı faiz oranından az olamaz.
Ancak, 3095 sayılı Kanun'daki faiz düzenlemeleri genellikle enflasyon oranlarının altında kalmaktadır. Yüksek enflasyon dönemlerinde, faiz oranlarının enflasyonu karşılamaması sonucunda alacaklının mülkiyetinin gerçek değeri azalmakta, borçlu ise borcunu zamanında ödememekle kârlı çıkmaktadır. Bu durum, kanun koyucunun iradesinin (enflasyonun neden olduğu sorunları ortadan kaldırmak olmasına rağmen) teorik düzeyde dahi değer kaybını önlemede yetersiz kaldığını göstermektedir.
Aşkın (Munzam) Zarar Yoluyla Tazmin
Alacaklı, temerrüt faizini aşan bir zarara uğramışsa, borçlu kendisinin hiçbir kusuru bulunmadığını ispat etmedikçe bu aşkın (munzam) zararı da gidermekle yükümlüdür (6098 sayılı TBK m. 122). Aşkın zarar, borçlunun temerrüdü nedeniyle ortaya çıkan ve temerrüt faiziyle karşılanamayan kayıpları kapsar.
Aşkın zarar talebinin dört temel koşulu vardır:
- Bir para borcunda borçlunun temerrüdünün varlığı.
- Temerrüt faiziyle karşılanamayan alacaklı zararının mevcudiyeti.
- Borçlunun temerrüde düşmede kusurlu olması (Borçlu, kusursuz olduğunu ispatlamadıkça zarardan sorumludur).
- Borçlunun temerrüdü ile alacaklının aşkın zararı arasında illiyet (nedensellik) bağının mevcudiyeti.
Aşkın zarar, asıl alacak ve temerrüt faizi yükümlülüğünden tamamen bağımsız, temerrütle oluşmaya başlayan yeni bir borçtur ve ayrı bir dava ile de her zaman istenebilir.
İspat Yükümlülüğü ve Yargısal Yorum Farklılıkları
Aşkın zararın talep edilmesindeki en kritik nokta zararın ispatı yükümlülüğüdür ve bu husus Yargıtay içtihatlarında uzun süre farklı yaklaşımlara neden olmuştur.
Sıkı İspat Kriteri (Yaygın Yargıtay/HGK Görüşü): Yargıtay Hukuk Genel Kurulu (HGK) (29/3/2022 tarihli kararı dahil) ve çoğu Hukuk Dairesi, alacaklının yalnızca ülkenin içinde bulunduğu ekonomik olumsuzluklara (yüksek enflasyon, döviz kurlarındaki artış, paranın satın alma gücündeki azalma) dayanarak aşkın zarar talep etmesini yeterli görmez. Bu görüşe göre, alacaklının zarara uğradığını kendi durumuna özgü, somut vakıalarla, açık ve inanılır bir biçimde ispatlaması gerekir. Ekonomik göstergelerdeki bu olumsuzluklar, alacaklıyı ispat yükünden kurtarmaz veya ispat kolaylığı sağlamaz.
Karine Kabulü (Alternatif veya Önceki Yaklaşım): Bazı eski Yargıtay kararlarında (ve AYM kararı sonrası bazı Daire kararlarında), hiperenflasyon gibi tartışmasız yaşanan bir ekonomik ortamda, bireyin parasını atıl tutmayıp mevduat veya döviz gibi gelir getirici yatırımlara dönüştürmesi gerektiğinin "olayların normal akışına uygun düşen bir karine" olarak kabul edilmesi gerektiği savunulmuştur. Bu durumda, alacaklının zararını ispat yükümlülüğünü yerine getirdiği kabul edilir ve borçlu, ya alacaklının zarar görmediğini ya da parayı değerini düşürmeyecek şekilde değerlendiremeyeceğini ispatlamak zorunda kalır.
Anayasa Mahkemesi Değerlendirmesi ve Yapısal Sorun
Anayasa Mahkemesi (AYM), özel hukuk kişileri arasındaki alacağın enflasyon karşısında değer kaybına uğraması (munzam zarar davasının reddedilmesi) şikayetini incelemiş ve bu durumun mülkiyet hakkıyla bağlantılı olarak etkili başvuru hakkını ihlal ettiğine karar vermiştir.
AYM, temerrüt faizini düzenleyen 3095 sayılı Kanun'un teorik düzeyde dahi değer kaybını önlemeye elverişli olmadığını ve munzam zarar davası yolunun (yüksek yargının sıkı ispat kriterleri nedeniyle) alacakların enflasyon karşısında uğradığı değer kaybını tazmin etmeyi güvence altına almadığını tespit etmiştir.
Mahkeme, hukuk sisteminde, alacaklının alacağının enflasyon karşısında uğradığı değer kaybını tazmin etmesini sağlayacak etkili bir hukuk yolunun bulunmadığı kanaatine varmıştır. Bu durum, borçlunun borcunu gerçek değerinin altında ödemesine yol açarak taraflar arasındaki adil dengeyi alacaklı aleyhine bozmakta ve alacaklıya ölçüsüz bir külfet yüklemektedir.
AYM, ihlalin temelinde yapısal bir sorun olduğunu belirlemiş ve bu sorunun çözümü için:
- Pilot Karar Usulü uygulanmasına.
- Yapısal sorunun çözümü için Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne (TBMM) bildirimde bulunulmasına ve alacakların enflasyon karşısında değer kaybını tazmin edecek açık bir kanuni düzenleme yapılması gerekliliğinin belirtilmesine karar vermiştir.
- Benzer mahiyetteki başvuruların incelenmesinin kararın Resmî Gazete'de yayımlanmasından itibaren altı ay süreyle ertelenmesine hükmetmiştir.
Dolayısıyla, özel hukuk borç ilişkilerinde enflasyon kaynaklı alacak değer kaybı şu an için yasal faiz ve sıkı ispat kurallarına tabi tutulan aşkın zarar davası yoluyla tazmin edilmekte olup, bu yolların yetersizliği nedeniyle yasama organı tarafından yeni bir çözüm mekanizmasının oluşturulması beklenmektedir.
Mail : ahmetcan@ahmetcan.av.tr
Whatsapp : 0 532 409 18 85
Yasal güncellemelerden haberdar olmak için Abone Olun ⇛ 🔁
Bu konudaki Diğer Yazılarımız Ve Kararlar:
Enflasyon Nedeniyle Değer Kaybı Tazminatı Davası
Yüksek Enflasyon Nedeniyle Temerrüt Faizini Aşan Zararın Ek Tazminat Davasıyla Alınabilmesi
Mahkemelerce Hükmedilen Tazminatlar: Enflasyonun Yarattığı Değer Kaybına Karşı Tazminat Hakkı