Yükseköğrenim Gören Hak Sahibi Çocuğun 4/1-A Kapsamında Çalışmasının Ölüm Aylığına Etkisi
Yükseköğrenim Gören Hak Sahibi Çocuğun 4/1-A Kapsamında Çalışmasının Ölüm Aylığına Etkisi
Öz
5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nda ölüm aylığı, sigortalının ölümü üzerine belirli koşulları taşıyan hak sahiplerinin sosyal güvenliğini sağlamaya yönelik uzun vadeli sigorta yardımlarından biridir. Hak sahibi çocuklar yönünden aylığa hak kazanılması ve aylığın devamı; yaş, öğrenim durumu ve sigortalılık statüsü gibi değişkenlere bağlanmıştır. 7103 sayılı Kanun ile 5510 sayılı Kanun'un 34. maddesinde yapılan değişiklik, özellikle yükseköğrenimine devam ederken 4/1-a kapsamında çalışan hak sahibi çocukların hukuki durumunda önemli bir değişiklik meydana getirmiştir. Yeni düzenlemeyle, Kanunda öngörülen yaş ve öğrenim koşullarını taşıyan çocukların 4/1-a kapsamında sigortalı olmalarının ölüm aylığı bağlanmasına engel teşkil etmeyeceği kabul edilmiştir.
Bu çalışmada, söz konusu düzenlemenin hukuki niteliği ve zaman bakımından uygulanması; 5510 sayılı Kanun'un 32, 33, 34 ve 35. maddeleri ile Geçici 74. maddesi birlikte değerlendirilerek incelenmektedir. Özellikle öğrencilik devam ederken gerçekleştirilen 4/1-a kapsamındaki çalışmanın ölüm aylığı üzerindeki etkisi, öğrenciliğin sonradan sona ermesinin önceki ödeme dönemlerine etkisi ve 27.03.2018 tarihinden önceki dönemlerin hukuki durumu üzerinde durulmaktadır. Çalışmada lafzî, sistematik, tarihsel ve amaçsal yorum yöntemlerinden yararlanılmakta; ayrıca düzenlemenin hukuki güvenlik ve kanunilik ilkeleriyle ilişkisi değerlendirilmektedir. Ulaşılan sonuç, 27.03.2018 sonrasında yükseköğrenim ve yaş koşullarının devam ettiği dönemlerde 4/1-a kapsamında çalışmanın tek başına ölüm aylığının kesilmesi veya bu dönemlere ilişkin ödemelerin sonradan yersiz ödeme sayılması için yeterli olmadığı; öğrenciliğin sona ermesinin ise 35. madde çerçevesinde ileriye yönelik sonuç doğurması gerektiğidir.
Anahtar Kelimeler: Ölüm aylığı, hak sahibi çocuk, yükseköğrenim, 4/1-a sigortalılığı, 5510 sayılı Kanun, 7103 sayılı Kanun, öğrencilik, sosyal güvenlik hukuku.
Giriş
Ölüm sigortası, sigortalının ölümü nedeniyle ekonomik desteğinden yoksun kalan kişilerin sosyal güvenliğinin korunmasını amaçlayan temel sosyal sigorta mekanizmalarından biridir. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, ölüm aylığına ilişkin sistemi yalnızca ölen sigortalı bakımından gerçekleşmesi gereken koşullar üzerinden değil, aynı zamanda aylığın bağlanacağı kişilerin “hak sahibi” sıfatını kazanabilmeleri için aranan koşullar üzerinden yapılandırmıştır.
Hak sahibi çocuklar yönünden sistemin temel unsurlarından biri yaş ve öğrenim durumudur. Kanun koyucu, çocuğun eğitim hayatına devam etmesini ekonomik bağımsızlığın henüz tam olarak kazanılmadığını gösteren hukuki bir ölçüt olarak kabul etmiş; bu nedenle ortaöğrenim ve yükseköğrenim gören çocuklar bakımından farklı yaş sınırları öngörmüştür.
Bununla birlikte eğitim hayatına devam eden çocuğun aynı zamanda çalışma hayatına katılması, ölüm aylığı ile sigortalı çalışma arasındaki ilişkinin nasıl kurulacağı sorununu ortaya çıkarmıştır. Bu sorun özellikle üniversite öğrencilerinin kısmi veya tam süreli olarak hizmet akdiyle çalışmaları bakımından önem taşımaktadır.
7103 sayılı Kanun'la 5510 sayılı Kanun'un 34. maddesinde yapılan değişiklik bu konuda önemli bir dönüm noktasıdır. Düzenleme sonucunda belirli yaş ve öğrenim koşullarını taşıyan hak sahibi çocukların 4/1-a kapsamında sigortalı olmalarının ölüm aylığı bağlanmasına engel teşkil etmeyeceği açıkça kabul edilmiştir.
"...Ölüm aylığının hak sahiplerine paylaştırılması
MADDE 34- Ölen sigortalının 33 üncü madde hükümlerine göre hesaplanacak aylığının;
a) Dul eşine % 50'si; aylık bağlanmış çocuğu bulunmayan dul eşine ise bu Kanun'un 5 inci maddesinin birinci fıkrasının (a), (b) ve (e) bentleri hariç bu Kanun kapsamında veya yabancı bir ülke mevzuatı kapsamında çalışmaması veya kendi sigortalılığı nedeniyle gelir veya aylık bağlanmamış olması halinde % 75'i,
b) Bu Kanun'un 5 inci maddesinin birinci fıkrasının (a), (b) ve (e) bentleri hariç bu Kanun kapsamında veya yabancı bir ülke mevzuatı kapsamında çalışmayan veya kendi sigortalılığı nedeniyle gelir veya aylık bağlanmamış çocuklardan;
1) 18 yaşını, lise ve dengi öğrenim görmesi halinde 20 yaşını, yüksek öğrenim yapması halinde 25 yaşını doldurmayanların veya,
2) Kurum Sağlık Kurulu kararı ile çalışma gücünü en az % 60 oranında yitirip malul olduğu anlaşılanların veya,
3) Yaşları ne olursa olsun evli olmayan, evli olmakla beraber sonradan boşanan veya dul kalan kızlarının,
her birine % 25'i,
c) (b) bendinde belirtilen çocuklardan sigortalının ölümü ile anasız ve babasız kalan veya sonradan bu duruma düşenlerle, ana ve babaları arasında evlilik bağı bulunmayan veya sigortalının ölümü tarihinde evlilik bağı bulunmakla beraber ana veya babaları sonradan evlenenler ile kendisinden başka aylık alan hak sahibi bulunmayanların her birine % 50'si,
d) Hak sahibi eş ve çocuklardan artan hisse bulunması halinde her türlü kazanç ve irattan elde etmiş olduğu gelirinin asgari ücretin net tutarından daha az olması ve diğer çocuklarından hak kazanılan gelir ve aylıklar hariç olmak üzere gelir ve/veya aylık bağlanmamış olması şartıyla ana ve babaya toplam % 25'i oranında; ana ve babanın 65 yaşın üstünde olması halinde ise artan hisseye bakılmaksızın yukarıdaki şartlarla toplam % 25'i,
oranında aylık bağlanır. (Ek cümle: 7103 - 21.3.2018 / m.66) "Ancak, hak sahibi çocuklardan 18 yaşını, lise ve dengi öğrenim görmesi halinde 20 yaşını, yükseköğrenim yapması halinde 25 yaşını doldurmayanların, bu Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamında sigortalı sayılmaları, bunlara aylık bağlanmasına engel oluşturmaz."..." (5510 SAYILI SOSYAL SİGORTALAR VE GENEL SAĞLIK SİGORTASI KANUNU)
SGK da güncel uygulamasında 27.03.2018 tarihinden itibaren 4/1-a kapsamında çalışan hak sahibi çocukların yaş ve öğrencilik koşulları devam ettiği müddetçe aylıklarının kesilmeyeceğini açıklamaktadır.
Yükseköğrenime devam eden kişilerin eğitim hayatları sırasında çalışma yaşamına sınırlı veya sürekli biçimde katılmaları mümkündür. Öğrencinin hizmet akdiyle çalışmasının her durumda ekonomik bağımsızlığın tamamlandığı anlamına geldiğinin kabul edilmesi, eğitim hayatına devam eden hak sahibi çocukların sosyal güvenlik korumasının sona ermesine neden olabilmektedir.
Kanun koyucu 4/1-a sigortalılığını özel olarak aylık bağlanmasına engel olmaktan çıkarmak suretiyle çalışma ile eğitim hayatının birlikte sürdürülmesini ölüm aylığı bakımından bağdaşabilir hale getirmiştir.
Bu çalışmanın temel araştırma sorusu şudur: Yükseköğrenimine devam eden ve 25 yaşını doldurmamış hak sahibi çocuğun 4/1-a kapsamında çalışması ölüm aylığının kesilmesine veya geçmiş ödeme dönemlerinin sonradan iptal edilmesine hukuki dayanak oluşturabilir mi?
Bu soruya bağlı olarak ikinci bir sorun da ortaya çıkmaktadır: Hak sahibinin öğrencilik statüsünün daha sonra sona ermesi, öğrenciliğin devam ettiği önceki ödeme dönemlerinin hukuki durumunu etkileyebilir mi?
Son olarak, 7103 sayılı Kanun'la getirilen düzenlemenin 27.03.2018 tarihinde yürürlüğe girmiş olması nedeniyle değişiklik öncesindeki dönem ile değişiklik sonrasındaki dönemin birbirinden ayrılması gerekmektedir.
Ölüm Aylığının Hukuki Yapısı ve Hak Sahipliği
5510 sayılı Kanun'da ölüm aylığı sistemi esas itibarıyla Kanun'un 32 ve devamı maddelerinde düzenlenmiştir. Sistem iki aşamalı bir değerlendirmeyi gerektirir.
İlk aşamada ölen sigortalı bakımından ölüm sigortasından aylık bağlanmasına ilişkin şartların gerçekleşip gerçekleşmediği belirlenmektedir. İkinci aşamada ise sigortalının geride bıraktığı kişilerin Kanun anlamında hak sahibi olup olmadıkları incelenmektedir.
Bu ayrım önemlidir. Sigortalının ölümü tek başına belirli bir kişiye ölüm aylığı bağlanması sonucunu doğurmaz. Aylık talep eden kişinin ayrıca Kanunda öngörülen hak sahipliği koşullarını taşıması gerekir.
Çocuklar yönünden hak sahipliğinin belirlenmesinde yaş ve öğrenim durumu özel önem taşımaktadır. SGK'nın güncel açıklamalarında da çocuklara aylık bağlanırken cinsiyet, yaş, öğrenim durumu, malullük ve medeni durum gibi ölçütlerin dikkate alındığı belirtilmektedir.
Bu nedenle ölüm aylığı uyuşmazlıklarında yalnızca “kişi çalışmış mıdır?” sorusunun sorulması yeterli değildir. Çalışmanın gerçekleştiği tarihte kişinin yaşı, öğrenim durumu, sigortalılık statüsü ve o tarihte yürürlükte bulunan kanun hükümleri birlikte değerlendirilmelidir.
Temel Hukuki Uyuşmazlık
İncelenen hukuki problemin ana uyuşmazlığı şu şekilde formüle edilebilir:
Yükseköğrenim öğrencisi olan ve 25 yaşını doldurmamış hak sahibi çocuğun 5510 sayılı Kanun m.4/1-a kapsamında çalışması, ölüm aylığına hak kazanmasına veya mevcut aylığın devamına engel midir?
Bu ana soruya bağlı üç tali sorun bulunmaktadır.
Birincisi, 7103 sayılı Kanun'la getirilen düzenlemenin hukuki niteliğidir. Düzenleme daha önce de mevcut olan bir hukuki sonucu açıklayan yorumlayıcı bir norm mudur, yoksa önceki hukuki rejimi değiştiren yeni bir istisna mı getirmektedir?
İkincisi, öğrencilik statüsünün sonradan sona ermesinin önceki ödeme dönemlerine etkisidir.
Üçüncüsü ise 27.03.2018 öncesindeki 4/1-a çalışmalarının hangi hukuki rejime tabi olduğudur.
Bu üç sorun birbirinden ayrılmadığı takdirde, değişiklik sonrası hukuki rejimin geçmiş dönemlere uygulanması veya sonradan meydana gelen statü değişikliğinin geçmiş ödeme dönemlerine teşmil edilmesi riski ortaya çıkmaktadır.
7103 Sayılı Kanun Sonrasında 4/1-a Kapsamında Çalışmanın Hukuki Etkisi
7103 sayılı Kanun'la 5510 sayılı Kanun'un 34. maddesinde yapılan değişiklik sonucunda hak sahibi çocuklar bakımından önemli bir istisna kabul edilmiştir.
Düzenlemenin özü, Kanunda öngörülen yaş ve öğrenim sınırları içerisinde bulunan hak sahibi çocukların 4/1-a kapsamında sigortalı olmalarının ölüm aylığı bağlanmasına engel oluşturmamasıdır.
SGK'nın güncel açıklaması bu konuda açıktır. Kurum, 27.03.2018 tarihinden itibaren ölüm aylığı talebinde bulunan ve 4/1-a kapsamında sigortalı olan çocuklara, yükseköğrenim halinde 25 yaşını dolduruncaya kadar diğer koşulların da bulunması halinde aylık bağlanabileceğini belirtmektedir. Aynı şekilde ölüm aylığı almakta iken 4/1-a kapsamında çalışmaya başlayan çocukların yaş ve öğrencilik nitelikleri devam ettiği müddetçe aylıklarının kesilmeyeceği açıklanmaktadır.
Dolayısıyla 27.03.2018 sonrası dönem bakımından şu normatif ilişki kurulabilir:
Yaş koşulunun varlığı + öğrenim koşulunun varlığı + 4/1-a sigortalılığı = 4/1-a çalışmasının tek başına ölüm aylığına engel olmaması.
Burada hukuki sonucu doğuran unsur çalışmanın kısmi süreli veya tam süreli olması değildir. Belirleyici olan, çalışmanın Kanunda istisna kapsamına alınan 4/1-a sigortalılığı niteliğinde bulunmasıdır.
Bu nedenle uyuşmazlık konusu çalışma kısmi süreli olsa dahi, hukuki argümanın “kısmi süreli çalışma ölüm aylığını kesmez” şeklinde kurulması teknik olarak eksiktir. Daha doğru ifade, “Kanundaki yaş ve öğrenim koşullarını taşıyan hak sahibi çocuğun 4/1-a kapsamındaki sigortalılığı ölüm aylığına engel değildir” biçimindedir.
Kanun koyucu belirli yaş ve öğrenim koşullarını taşıyan çocukların 4/1-a kapsamında sigortalı olmalarının aylık bağlanmasına engel oluşturmayacağını özel olarak düzenlemiştir.
Bu durumda 4/1-a kapsamında çalışmayı tek başına aylığın kesilme nedeni olarak kabul etmek, özel istisnanın uygulama alanını ortadan kaldıracak bir sonuca yol açacaktır.
Ayrıca normda tam süreli ve kısmi süreli çalışma arasında bir ayrım yapılmamıştır. Bu nedenle Kanunda bulunmayan böyle bir ayrımın hak sahibi aleyhine yorum yoluyla oluşturulması, normun lafzıyla bağdaşmaz.
Aynı şekilde kişinin çalışmasından elde ettiği gelirin belirli bir seviyeyi aşması da, incelenen istisna bakımından Kanunda ayrıca öngörülmedikçe bağımsız bir hak kaybı ölçütüne dönüştürülemez.
Kanunun açıkça belirlediği hak sahipliği koşullarına yorum yoluyla yeni bir şart eklenmesi, sosyal güvenlik hakkının kanuni rejimi ve hukuki belirlilik bakımından sorun doğurur.
Ancak kişi daha sonra mezun olduğunda öğrenim koşulu ortadan kalkabilir. Bu durumda ortaya çıkan yeni hukuki durum, öğrencilik koşulunun ortadan kalktığı tarih esas alınarak değerlendirilmelidir. Buradan önemli bir sonuç çıkmaktadır: Sonradan gerçekleşen mezuniyet, daha önce hukuken mevcut olan öğrencilik statüsünü geçmişe yönelik olarak ortadan kaldırmaz. Aksi yaklaşım, sonradan meydana gelen bir olgunun daha önce tamamlanmış ödeme dönemlerinin hukuki niteliğini değiştirmesi sonucunu doğurur.
Zaman Bakımından Uygulama ve 27.03.2018 Ayrımı
Uyuşmazlığın en kritik noktalarından biri zaman bakımından uygulamadır.
7103 sayılı Kanun'la getirilen değişiklik 27.03.2018 tarihinde yürürlüğe girmiştir. SGK da uygulamasını açıkça bu tarih üzerinden kurmaktadır. Bu nedenle ölüm aylığı uyuşmazlığında öncelikle aylığın tartışmalı olduğu ödeme dönemlerinin 27.03.2018 öncesine mi yoksa sonrasına mı ait olduğu belirlenmelidir. Bu tarih iki farklı hukuki rejimi birbirinden ayırmaktadır.
27.03.2018 Sonrasındaki Dönem
Yükseköğrenime devam eden, Kanundaki yaş sınırını aşmamış ve 4/1-a kapsamında çalışan hak sahibi bakımından çalışma olgusu tek başına aylığın kesilmesi için yeterli değildir.
Bu dönemde idarenin yalnızca sigortalılık kaydına dayanarak ölüm aylığını kesmesi, özel kanuni istisnanın göz ardı edilmesi anlamına gelecektir.
Aynı şekilde sonradan yapılan incelemede 4/1-a sigortalılığının tespit edilmiş olması da, diğer hak sahipliği koşulları mevcutsa, önceki ödemeleri kendiliğinden yersiz ödeme haline getirmez.
27.03.2018 Öncesindeki Dönem
Buna karşılık değişiklik öncesindeki dönem farklı değerlendirilmelidir.
7103 sayılı Kanun'la getirilen istisnanın yalnızca açıklayıcı bir düzenleme olduğu kabul edilirse geçmiş dönemlere uygulanması savunulabilir hale gelebilir. Ancak düzenlemenin yapısı ve geçiş hükümleri bu görüşü zayıflatmaktadır.
Kanun koyucunun değişiklik öncesindeki durumları ayrıca düzenlemesi, yeni hükmün yalnızca mevcut hukukun açıklanmasından ibaret olmadığını; maddi hukuk bakımından yeni bir istisna oluşturduğunu göstermektedir.
Bu nedenle 27.03.2018 sonrasındaki hukuki rejimin herhangi bir ayrım yapılmaksızın önceki dönemlere uygulanması isabetli değildir.
Geçici 74. Maddenin Belirleyici İşlevi
Zaman bakımından uygulama sorununun çözümünde 5510 sayılı Kanun'un Geçici 74. maddesi özel önem taşımaktadır.
"...GEÇİCİ MADDE 74- (Ek: 7103 - 21.3.2018 / m.72) Bu maddenin yürürlük tarihinden önce ilgili kanunlarına göre gelir veya aylık bağlanan hak sahibi çocuklardan 18 yaşını, lise ve dengi öğrenim görmesi halinde 20 yaşını, yükseköğrenim yapması halinde 25 yaşını doldurmayanların bu Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamında sigortalı sayılmaları, ödenmekte olan gelir ve aylıkların kesilmesini gerektirmez.
Bu maddenin yürürlük tarihinden önce çalışmaları nedeniyle ilgili kanunlarına göre gelir veya aylıkları kesilen ve bu Kanunun 34 üncü maddesinin birinci fıkrasının son cümlesinde belirtilen şartları taşıyanlardan, gelir veya aylık bağlanması için yazılı istekte bulunanların gelir ve aylıkları, bu maddenin yürürlüğe girdiği tarihi takip eden aybaşından itibaren başlatılır ve bağlanan gelir ve aylıklar için geriye yönelik herhangi bir ödeme yapılmaz...." (5510 SAYILI SOSYAL SİGORTALAR VE GENEL SAĞLIK SİGORTASI KANUNU)
Bu hüküm, 7103 sayılı Kanun değişikliğinin geçmiş dönemlerle ilişkisini düzenleyen özel geçiş normudur.
Böylece kanun koyucu değişiklikten önce ortaya çıkmış hukuki durumlarla değişiklik sonrasındaki hak sahipliğini aynı rejime tabi tutmamış; bunlar arasında bilinçli bir zaman ayrımı oluşturmuştur.
Bu durum aynı zamanda 7103 sayılı Kanun'la getirilen düzenlemenin hukuki niteliğinin belirlenmesine yardımcı olur.
Eğer yeni hüküm yalnızca 34. maddenin öteden beri taşıdığı anlamı açıklıyor olsaydı, geçmiş durumların sonuçlarını ayrıca düzenleyen bir geçiş hükmüne duyulan ihtiyaç önemli ölçüde azalırdı. Geçiş rejiminin ayrıca düzenlenmiş olması, değişikliğin maddi hukuk alanında sonuç doğuran yeni bir istisna niteliğini desteklemektedir.
Dolayısıyla iki mesele birbirinden kesin olarak ayrılmalıdır.
Birincisi, 7103 sayılı Kanun'daki istisnanın değişiklik öncesindeki dönemlere geriye yürütülmesi meselesidir.
İkincisi ise değişiklik sonrasında hak sahibi olan kişinin öğrencilik statüsünün sonradan sona ermesinin önceki ödeme dönemlerine geriye yürütülmesi meselesidir.
Bunlar aynı hukuki problem değildir.
Öğrenciliğin Sona Ermesinin Hukuki Sonucu
Öğrencilik statüsünün sona ermesi ile 4/1-a kapsamında çalışma birbirinden bağımsız hukuki olgulardır.
7103 değişikliği 4/1-a çalışmasını belirli koşullarda aylığa engel olmaktan çıkarmıştır. Ancak bu düzenleme, yaş ve öğrenim şartlarını ortadan kaldırmamıştır.
Bu nedenle yükseköğrenim öğrencisi olan hak sahibi mezun olduğunda öğrencilik koşulunun devam edip etmediği ayrıca incelenmelidir.
Kritik nokta, mezuniyetin hangi dönemden itibaren hukuki sonuç doğuracağıdır. 5510 sayılı Kanun 35. maddede benimsenen sistem uyarınca hak sahipliği koşullarından birinin ortadan kalkması, buna bağlanan kesilme sonucunu ilgili tarihten sonraki ödeme dönemi bakımından doğurmalıdır.
"...Hak sahiplerinin aylıklarının başlangıcı, kesilmesi ve yeniden bağlanması
MADDE 35- Ölüm sigortasından sigortalının hak sahiplerine bağlanacak aylıklar;
a) Sigortalının ölüm tarihini,
b) Hak sahibi olma niteliğinin ölüm tarihinden sonra kazanılması halinde, bu niteliğin kazanıldığı tarihi,
takip eden ay başından itibaren başlatılır. Hak sahiplerine bağlanan aylıklar 34 üncü maddede belirtilen şartların ortadan kalktığı tarihi takip eden ödeme dönemi başından itibaren kesilir.
Ancak bu Kanunun 4 üncü maddesinin (Değişik ibare: 7077 - 1.2.2018 / m.32 / Yürürlük / m.66/b) “dördüncü fıkrasının (d), (e) ve (f)” bentlerinde belirtilenlerden öğrenci olanların sigortalı sayılmaları, bağlanan aylıkların kesilmesini gerektirmez.
Aylığın kesilmesine yol açan sebebin ortadan kalkması halinde, 34 üncü maddede belirtilen şartlar saklı kalmak kaydıyla, müracaat tarihini takip eden ay başından itibaren yeniden aylık bağlanır...." (5510 SAYILI SOSYAL SİGORTALAR VE GENEL SAĞLIK SİGORTASI KANUNU)
Dolayısıyla: sırasıyla öğrencilik devam ederken hukuka uygun olarak alınan ölüm aylığı, mezuniyet, sonraki ödeme döneminde hak sahipliğinin yeniden değerlendirilmesi şeklinde bir hukuki zincir kurulmalıdır.
Ancak uygulamada SGK’nın bunun yerine, sırasıyla mezuniyet, geçmiş öğrencilik döneminin ortadan kaldırılması, geçmiş aylıkların tamamının yersiz ödeme sayılması şeklindeki yaklaşımı, sonradan ortaya çıkan statü değişikliğini geçmişe yürüten bir sonuç meydana getirmektedir. Bu ikinci yaklaşımın 5510 Sayılı Kanunun 34 ve 35. maddelerin sistematiği içerisinde açık bir kanuni dayanağı bulunmamaktadır.
Hukuki Güvenlik ve Belirlilik
Uyuşmazlığın anayasal boyutu öncelikle hukuk devleti, hukuki güvenlik ve belirlilik ilkeleriyle ilişkilidir.
Sosyal güvenlik yardımlarına hak kazanma ve bu yardımların kesilme koşulları ilgililer bakımından öngörülebilir olmalıdır.
Kanunun belirli bir çalışma statüsünü açıkça aylığa engel olmaktan çıkardığı durumda, idarenin aynı çalışma olgusunu sonradan hak kaybı sebebi olarak kullanması, kanunda başka bir açık dayanak bulunmadıkça, hukuki öngörülebilirliği zedeler.
Bu değerlendirme, kişinin hiçbir koşul altında geçmiş aylıklarının geri alınamayacağı anlamına gelmez.
Örneğin kişinin öğrencilik statüsünün gerçekte daha önce sona erdiğinin tespit edilmesi, yaş sınırının aşılmış olması veya ödemenin başka bir kanuni koşul gerçekleşmeden yapılmış bulunması farklı sonuçlar doğurabilir.
Alternatif Senaryolar
Birinci Senaryo: 23 Yaşında Üniversite Öğrencisinin 2020 Yılında 4/1-a Kapsamında Çalışması
Hak sahibi 23 yaşındadır, yükseköğrenimine devam etmektedir ve 2020 yılında hizmet akdiyle çalışmaya başlamıştır. Yaş ve öğrenim koşulları devam ettiği için 4/1-a çalışması tek başına aylığın kesilmesine neden olmaz. SGK'nın güncel uygulama açıklaması da bu sonucu desteklemektedir.
İkinci Senaryo: Öğrencinin Mezun Olmasına Rağmen Çalışmaya Devam Etmesi
Hak sahibi 23 yaşında üniversiteden mezun olmuş ve 4/1-a kapsamında çalışmaya devam etmiştir. Burada çalışma olgusundan ziyade öğrencilik koşulunun sona ermesi belirleyicidir. Aylığın kesilmesinin hukuki nedeni “çalışmaya başlamış olması” değil, Kanunun aradığı öğrenim koşulunun sona ermesi olacaktır.Bu sonuç da öğrencilik dönemi ile mezuniyet sonrası dönemin ayrı değerlendirilmesini gerektirir.
Üçüncü Senaryo: 2017 Yılında 4/1-a Kapsamında Çalışma
Hak sahibi yükseköğrenim öğrencisidir ancak çalışma 7103 sayılı Kanun değişikliğinden önce gerçekleşmiştir. Bu durumda 27.03.2018 sonrasındaki istisnanın 2017 yılına doğrudan uygulanması mümkün kabul edilmemelidir. Değişiklik öncesindeki mevzuat ve Geçici 74. maddede oluşturulan geçiş rejimi ayrıca değerlendirilmelidir.
Dördüncü Senaryo: Öğrenciliğin Daha Önce Sona Erdiğinin Sonradan Tespit Edilmesi
Kurum, hak sahibinin öğrenci olduğunu düşünerek aylık ödemeye devam etmiş; ancak daha sonra kişinin öğrenim kurumundan daha önce ayrıldığı tespit edilmiştir. Bu senaryo, 4/1-a çalışmasının aylığa etkisi sorunundan farklıdır. Burada tartışma, Kanunun aradığı öğrencilik koşulunun ilgili ödeme dönemlerinde gerçekten bulunup bulunmadığıdır. Öğrencilik koşulu bulunmuyorsa, yalnızca 7103 sayılı Kanun'daki çalışma istisnasına dayanılarak aylığın korunması mümkün değildir.Bu örnek, 4/1-a istisnasının öğrencilik ve yaş koşullarından bağımsız bir ölüm aylığı hakkı yaratmadığını göstermektedir.
Sonuç
7103 sayılı Kanun değişikliğinin dar yorumlanarak öğrencilerin 4/1-a kapsamındaki çalışmalarının çeşitli ek ölçütlerle yeniden aylık kesme sebebine dönüştürülmesi, kanun koyucunun getirdiği istisnanın uygulama alanını önemli ölçüde azaltabilir.
Buna karşılık istisnanın kapsamının 4/1-a dışındaki bütün çalışma statülerine veya 27.03.2018 öncesindeki bütün dönemlere genişletilmesi de kanuni sınırları aşacaktır.
Bu nedenle hukuki güvenlik bakımından en öngörülebilir çözüm, Kanunda belirlenen kategorilerin esas alınmasıdır.
Böyle bir yaklaşım hem öğrencilerin hangi koşullarda çalışma hayatına katılabileceklerini önceden bilmelerine hem de SGK'nın yersiz ödeme ve geri alma işlemlerinin objektif kriterlere dayanmasına katkı sağlar.
Lafzi, sistematik ve amaçsal yorum birlikte değerlendirildiğinde, 27.03.2018 sonrasındaki dönem bakımından yükseköğrenimine devam eden ve 25 yaşını doldurmamış hak sahibi çocuğun 4/1-a kapsamında çalışmasının tek başına ölüm aylığını ortadan kaldırmadığı sonucuna ulaşılmaktadır.
Bu sonucun en güçlü normatif dayanağı 5510 Sayılı Kanunun 34. maddesindeki özel istisnadır.
Sistematik açıdan ise 5510 sayılı Kanunu m.35 bu sonucu tamamlamaktadır. Hak sahipliği koşullarından birinin daha sonra ortadan kalkması, önceki ödeme dönemlerinin hukuki durumunu kendiliğinden değiştirmez; kesilme sonucu Kanunun öngördüğü dönemden itibaren doğmalıdır.
Bununla birlikte bu sonuç 27.03.2018 öncesindeki dönemlere otomatik olarak genişletilemez. 7103 sayılı Kanun'la getirilen düzenleme yalnızca açıklayıcı bir norm olarak değil, genel çalışma koşuluna getirilen özel bir maddi hukuk istisnası olarak değerlendirilmelidir. Geçiş rejiminin ayrıca düzenlenmiş olması da bu görüşü güçlendirmektedir.
Dolayısıyla hukuken daha tutarlı yaklaşım, uyuşmazlık dönemlerini birbirinden ayırmaktır:
27.03.2018 öncesi dönem: önceki hukuki rejim ve geçiş hükümleri;
27.03.2018 sonrası öğrencilik dönemi: 5510 sayılı Kanunun m.34'teki 4/1-a istisnası;
öğrenciliğin sona ermesinden sonraki dönem: 5510 sayılı Kanunun m.35 kapsamında yeni hak sahipliği değerlendirmesi.
Bu üç dönemin tek bir hukuki statü altında değerlendirilmesi, zaman bakımından uygulama kurallarının ve ölüm aylığının dönemsel niteliğinin göz ardı edilmesi sonucunu doğurur.
5510 sayılı Kanun kapsamında ölüm aylığına hak kazanılması ve aylığın devamı değerlendirilirken Kanun'un ilgili hükümleri birbirinden kopuk biçimde uygulanamaz. Özellikle hak sahibi çocuklar bakımından 5510 Sayılı Kanunun 34 ve 35. maddeler ile 7103 sayılı Kanun'la oluşturulan geçiş rejimi birlikte değerlendirilmelidir.
7103 sayılı Kanun sonrasında kanun koyucu, yaş ve öğrenim koşullarını taşıyan hak sahibi çocukların 4/1-a kapsamında sigortalı olmalarını ölüm aylığı bakımından özel olarak koruma altına almıştır. SGK'nın güncel resmi açıklaması da 27.03.2018 tarihinden itibaren 4/1-a kapsamında çalışan hak sahibi çocukların yaş ve öğrencilik nitelikleri devam ettiği müddetçe aylıklarının kesilmeyeceğini ortaya koymaktadır.
Bu nedenle 27.03.2018 sonrasındaki bir ödeme döneminde hak sahibi yükseköğrenimine devam ediyor, 25 yaşını doldurmamış bulunuyor ve çalışması 4/1-a kapsamında kalıyorsa, yalnızca sigortalı çalışma olgusuna dayanılarak ölüm aylığının kesilmesini hukuki dayanağı yoktur.
Aynı nedenle bu döneme ilişkin ödemelerin, sonradan yalnızca 4/1-a sigortalılık kaydının tespit edilmesine dayanılarak yersiz ödeme olarak nitelendirilmesi de 5510 sayılı Kanunu m.34'teki açık istisnayla bağdaşmaz.
Hak sahibinin daha sonra mezun olması ise farklı bir hukuki olaydır. Öğrencilik koşulunun sona ermesi, 5510 sayılı Kanu 35. maddede öngörülen sistem çerçevesinde sonraki ödeme dönemi bakımından sonuç doğurabilir; fakat sonradan gerçekleşen mezuniyet, öğrencilik statüsünün hukuken mevcut olduğu önceki dönemleri kendiliğinden hukuka aykırı hale getirmez.
Buna karşılık 7103 sayılı Kanun değişikliğinin 27.03.2018 öncesindeki dönemlere uygulanması ayrı değerlendirilmelidir. Geçiş rejimi, değişiklik öncesinde ortaya çıkan hukuki durumların yeni hükme sınırsız biçimde tabi tutulmasını engellemektedir. Bu nedenle yeni düzenlemenin geçmişe yürütülmesi ile sonradan gerçekleşen mezuniyetin geçmiş ödeme dönemlerine yürütülmesi birbirine karıştırılmamalıdır.
Sonuç olarak hukuki değerlendirmenin belirleyici unsuru salt “sigortalı çalışma” değildir. Her ödeme döneminde hak sahibinin yaşı, öğrencilik statüsü, sigortalılık türü ve o dönemde yürürlükte bulunan norm ayrı ayrı belirlenmelidir.
Bu yaklaşım, 5510 sayılı Kanunun sistematiği ile olduğu kadar hukuki güvenlik ve belirlilik ilkeleriyle de daha uyumludur. Hak sahipliği koşullarının kanunda açık biçimde düzenlendiği bir sosyal güvenlik rejiminde, Kanunun aylığa engel olmadığını açıkça kabul ettiği bir olgunun yorum yoluyla hak kaybı sebebine dönüştürülmesi mümkün olmamalıdır.
Mail : ahmetcan@ahmetcan.av.tr
Whatsapp : 0 532 409 18 85
Yasal güncellemelerden haberdar olmak için Abone Olun ⇛ 🔁
Diğer Yazılarımız Ve Kararlar:
Toplum Yararına Program Kapsamında Çalışanların Sosyal Güvenlik Hakkı ve Hizmet Tespiti Dava Hakları
Tıbbi Cihaz Satış Merkezleri Hakkında Uygulanan SGK Yersiz Ödeme Ve Ceza Koşulu İptali
Sgk’nın Eksik Ödediği Bedellerin İadesi
Sgk İşten Ayrılış Kodunun Düzeltilmesine Yönelik Tespit Davası